Türkiye’de İkinci El Otomobil Piyasasında Darboğaz Nedenleri, Alınan Önlemler ve Gelecek Perspektifleri..
Yazar: Av. Elvan Kılıç
Son zamanlarda Türkiye’de ve dünyada otomotiv sektöründe yaşanan sıkıntılar dolayısıyla düşen arz ve artan talep nedeniyle sıfır araç bulmanın neredeyse imkansız hale geldiği bir dar boğazdan geçiyoruz. Bu durum dönem itibariyle dikey olarak önlenebilecek boyuta ulaştığı için Ticaret Bakanlığı defalarca mevzuat değişikliği yaparak önlem almak zorunda kaldı. Yapılan değişikliklerle son olarak sıfır araç satan bayilerin ikinci el satış yapan kısımları için mevzuat düzenlemesi yapılarak yeni önlemler alınmıştı ancak önlemler istenilen seviyede etki yapmadığı için yapılan son düzenlemeyle ikinci el araçlar artık sıfır araç fiyatından pahalı olamayacak diyen Av. Elvan Kılıç, Türkiye’de sıfır araç bulunamamasının nedenlerini ve bu durumun etkilerini şu şekilde açıklıyor;
Yaşanan bu sorunun nedenlerini incelediğimizde; Türkiye’de sıfır araç bulunamamasının en önemli nedenlerinden biri, küresel çapta yaşanan çip krizinin arzın düşmesine sebep olmasıdır. Bu kriz dünya genelinde sadece otomotiv sektörünü değil birçok sektörde üretimin sınırlanmasına sebep olmuştur. Koronavirüs salgınıyla birlikte artan kişisel araç talebine karşı birçok üretim tesisinde üretim azalmışken ortaya çıkan çip krizi, şu an içinde bulunduğumuz şartları yaratmıştır. Bu minvalde tedarik zincirinde yaşanan aksamalar ve yüksek döviz kuru gibi nedenler sıfır araç üretimini düşürmüştür. Tüm bu sebeplerin yanında sıfır araçların talebi karşılayamaması ikinci el piyasasında fiyatların sıçrama yaparak artmasına sebep olmuştur. Özellikle koronavirüs salgını sırasında toplu taşıma araçlarının kullanımının sınırlanması gibi yaptırımlar araç talebini katlamıştır. Motorlu kara taşıtları piyasasında bu sebeplerden dolayı arz talep dengesizliği yaşanmaktadır.
Ticaret Bakanlığına İkinci El Motorlu Kara Taşıtları Ticareti Hakkında Yönetmelik mevzuatına 06.05.2023 tarihinde eklenen bir bent ile satış yapan firmaların ikinci el satış yetki belgelerini bir yıl süreyle iptal edebilecek yaptırımı uygulama yetkisi verildi. Yönetmelikte yapılan değişiklikle sıfır araç yok diyerek otomobil satın almak isteyenleri sıraya ekleyen, alınacak araca aksesuar takmaya zorlayan, takas fiyatını aşırı düşüren ve distribütörün tavsiye ettiği satış bedelinden daha yüksek bedel belirleyen firmalara karşı önlem alındı. Arz talep dengesinin bozulması nedeniyle son dönemde sıfır araç satışına 6 ay ve 6 bin kilometre şartı getirilmiş ve bu çözüm arayışı yaşanan soruna karşı yetersiz kalmıştı.Yetersiz kalan bu önlemlere bir yenisi eklenerek, İkinci El Motorlu Kara Taşıtlarının Ticareti Hakkında Yönetmelikte değişikliğe gidilerek, “ikinci el motorlu kara taşıtlarının üretici veya distribütör tarafından tavsiye edilen güncel satış fiyatının üzerinde bir fiyattan ilan yoluyla pazarlanmasına 1 Ocak 2024 tarihine kadar kısıtlama getirilmiştir. Bu düzenleme 15.7.2023 tarihinde yürürlüğe girecek olup, tüm gerçek ve tüzel kişilerin gerek bireysel gerekse ticari ilanlarını kapsamaktadır. Bu düzenlemeye aykırı her bir ilan, Bakanlığımızca ikinci el motorlu kara taşıtı ticareti kabul edilecek ve bu ilanları verenler hakkında ilan başına 300 bin TL’ye kadar idari para cezası uygulanabilecektir.” Şeklinde bir düzenleme yapılmıştır. Ticaret Bakanlığı otomotiv piyasasını düzenlemeye dair tüm bu önemleri darboğazın etkilerini azaltmak ve piyasadaki düzeni sağlamak için almıştır. Sıfırsız fiyatları web sitelerine yazan satıcılar için getirilen yasaklar, yanıltıcı veya hatalı fiyat bilgilerinin tüketicileri yanıltmasını önlemeyi amaçlamaktadır. Bu yasaklar, dürüstlük ve şeffaflık prensiplerine uygun olarak piyasanın adil ve sağlıklı işlemesini sağlamayı hedeflemektedir.
Tüm bu talep patlamasına sebep olan olaylar silsilesiyle birlikte bu sıkışıklığı fırsata çevirmek isteyen kişiler de kendilerine yüksek kazanç sağlayacak yeni yöntemler geliştirdiler. Tüm bu süreçler aşırı ve adil olmayan fiyat artışlarına ve stokçuluk faaliyetlerinin yaşanmasına yol açmaktadır. Sektörel kaos ve karmaşa içerisinde birikmiş olan talep nedeniyle şişen motorlu kara taşıtları piyasasının orta vadede bu birikmeyi karşılayabileceği öngörülmektedir. Ancak Ukrayna-Rusya savaşı ve küresel anlamda yaşanan hammadde krizlerinin bu süreci uzatabileceği de üreticiler tarafından dile getirilmektedir. Kısa vadede devlet tarafından kriz fırsatçılarını engellemek için alınan önlemler fayda sağlasa da uzun vadede üreticilerin biriken talebi karşılamak için üretim kapasitelerini arttırması gerekmektedir.
Türkiye’de ve dünyada otomotiv sektöründeki sıkıntılar, ikinci el otomobil piyasasında darboğaza neden olmuştur. Arz talep dengesizliği, küresel çip krizi, yüksek döviz kuru ve yasal düzenlemeler gibi etkenler, sıfır araç bulunamaması ve ikinci el otomobil fiyatlarının yükselmesine yol açmıştır. Ticaret Bakanlığı’nın alınan önlemlerle yanıltıcı fiyat bilgilerini engellemesi ve düzenlemeler yapması önemli adımlardır.Gelecek perspektiflerine baktığımızda, sektördeki arz talep dengesinin sağlanması ve üretimin artırılması önem taşımaktadır. Üreticilerin üretim kapasitelerini artırması ve tedarik zinciri sorunlarını çözmesi gerekmektedir. Ayrıca, tüketicilerin bilinçli bir şekilde hareket etmeleri ve haklarını korumaları da büyük önem taşımaktadır.Tüm bu önlemler ve gelecek planları, ikinci el otomobil piyasasında daha dengeli bir ortamın oluşmasına katkı sağlayabilir. Bu şekilde, tüketiciler adil fiyatlarla araç sahibi olabilir ve otomotiv sektörü istikrarlı bir şekilde ilerleyebilir.
